راه تبليغ و ترويج آن كيش و تدوين و اشاعهء فرهنگ آن مىكوشد ، به توضيح و تفسير مفاهيم آن همت مىگمارد ، به زبان آن خدمت مىكند ، ملل ديگر را با آن آشنا مىسازد ، با جان و مال خود از آن دفاع مىكند و در راهش سربازى و جانفشانى مىنمايد و در همهء زمينه‌ها خلوص نيت و ازخودگذشتگى نشان مىدهد . بحث ما در اين بخش ، دربارهء قسمت اول يعنى خدمات اسلام به ايران است ، و قسمت دوم يعنى خدمات ايران و ايرانيان به اسلام را در بخش سوم اين كتاب متعرض خواهيم شد . اكنون با مقياسى كه به دست داديم بايد ببينيم آيا اسلام به ايران خدمت كرد يا نه ؟ آيا اسلام ايران را آزاد كرد و روح تازه‌اى در پيكر ايرانى دميد و تاريخ ايران را در مسير بهترى انداخت و سبب شد استعدادهاى مردم اين سرزمين بشكفد و ثمر بدهد ؟ يا برعكس ، ايران را در اختناق فرو برد و استعدادها را راكد كرد و تاريخ ايران را در يك مسير انحرافى انداخت و تمدن ايرانى را ضايع و تباه ساخت ؟ آيا اسلام موجب شد كه ايرانيانى عاليقدر در جهان علم و فلسفه و عرفان و هنر و صنعت و اخلاق ظهور كنند و بلندآوازه شوند و نامشان جهانگير گردد ؟ يا برعكس ، مانع ظهور چنين مردانى شد و اگر در جهان اسلام ايرانيانى اينچنين ظهور كرده‌اند ، نه از آن جهت است كه اسلام زمينهء مساعدى فراهم كرد ؛ اسلام هيچ تأثيرى در ظهور چنين مردانى از ايران نداشته است ؛ ظهور مردانى نظير بوعلى و ابوريحان و خواجه نصيرالدين طوسى تنها و تنها مولود قريحهء ايرانى و تمرّد و عصيان نسبت به اسلام بوده است ؟ بالأخره آيا اسلام براى ايران موهبت بود يا فاجعه ؟ . آنچه قطعى و مسلّم است اين است كه پس از ظهور اسلام و تشكيل حكومت اسلامى و گرد آمدن ملل گوناگون در زير يك پرچم به نام پرچم اسلام تمدنى عظيم و شكوهمند و بسيار كم نظير به وجود آمد كه جامعه شناسى و تاريخ ، آن را به نام « تمدن اسلامى » مىشناسد . در اين تمدن ملتهاى گوناگون از آسيا و آفريقا و حتى اروپا شركت داشتند و سهيم بودند . ايرانيان جزء مللى هستند كه در اين تمدن شريك و سهيم‌اند و به اتفاق همهء صاحبنظران ، سهم عمده از آنِ ايرانيان است . حقيقت مطلب چيست ؟ آيا همان‌طور كه نام آن حكايت مىكند واقعاً تمدن اسلامى است ، يعنى واقعاً اسلام عامل اصلى و محرك اساسى و به وجودآورندهء شرايط اين تمدن و فرهنگ بوده و روح حاكم بر آن روح اسلامى است ؟ يا علل و